Hier woonde - op de bovenverdieping - Elias Maurits van der Zijl met zijn gezin. De struikelsteen voor Elias is aangevraagd. Het is nog niet bekend wanneer de steen zal worden geplaatst.

Ir. Elias van der Zijl werd in 1917 benoemd tot directeur van de Rijks Hogere Burger school te Warffum. Hij slaagde erin de school van een driejarige cursus om te zetten in een vijfjarige HBS. Onder zijn leiding werd de leerlingenvereniging Advendo opgericht, en hij was eveneens betrokken bij de oprichting van de voetbalclub van Warffum.

In 1940 nam bij een maand ziekteverlof op. Dat ziekteverlof werd verlengd, waarna hij werd afgekeurd en met ingang van 1 december 1940 eervol werd ontslagen. Bij een jubileum van het Hogelandcollege is in het niet al te verre verleden nog stilgestaan bij de indrukwekkende wijze waarop Elias afscheid nam van zijn leerlingen en het docentencorps. Hij ging de klassen langs en drukte eenieder persoonlijk de hand.

Van der Zijl is met zijn gezin naar Amsterdam verhuisd en stond daar als Joods echtpaar ingeschreven in het bevolkingsregister, hoewel zijn vrouw niet van Joodse afkomst was. De mogelijkheid bestaat dat dit een bewuste verraderlijke actie is geweest van een onbekende. Hoe dan ook: toen hij in 1942 naar Westerbork werd gestuurd ontdekte zijn zoon Wim dat zijn moeder als jodin in het bevolkingsregister stond ingeschreven. Wim heeft daar werk van gemaakt en kreeg door de waarnemend kampcommandant van Westerbork toegezegd dat zijn vader zou worden vrijgelaten als hij kon aantonen dat die gemengd gehuwd was. Toen de zoon later met die bewijzen in Westerbork arriveerde kon hij niemand te spreken krijgen. De volgende dag bleek Van der Zijl reeds te zijn gedeporteerd naar het vernietigingskamp Birkenau, waar hij werd vermoord. 

Tegenwoordig is dit gebouw op de hoek van de Oosterstraat en de Oostervalge een appartementencomplex dat bekend staat onder de naam Pallas Athene. 

Eduard Maurits van der Zijl:

Hieronder twee documenten met betrekking tot het ontslag van Van der Zijl.

  

Hier woonden Levie van der Hal, geboren op 22 augustus 1851, en Frouke Bloemendal, geboren op 23 november 1860.

Ze waren de laatste Joden die vanuit Warffum naar Westerbork moesten vertrekken, op 9 maart 1943. Dorpsgenoten hadden het idee dat zij, vanwege hun hoge leeftijd, in Warffum konden blijven wonen.

Levie en Frouke werden op 17 maart 1943 in Westerbork op de trein naar Sobibor gezet, waar ze op 20 maart 1943 werden vermoord. 

Waar nu de Fitness-studio Balans is stond vroeger, op het adres Torenweg 2-4, het huis waar het gezin van Jesaija van der Hal woonde. Zijn broer Hartog woonde bij het gezin in. Beide mannen waren slager.

Jesaija, geboren op 18 maart 1882, was getrouwd met Bertha Dalsheim, geboren op 9 december 1898. Ze hadden twee kinderen: Goltje, geboren op 26 mei 1929, en Jozef Benni, geboren op 15 juli 1932.

Jesaija's broer Hartog van der Hal woonde in bij het gezin. Hij werd geboren op 12 maart 1889.

In dit huis, Torenweg 13a, woonde Noach Benninga met zijn gezin.

Noach, geboren op 2 februari 1889, was getrouwd met Jacoba van Dam, geboren op 2 juni 1898. Noach was een welvarende veehandelaar. Het paar had twee kinderen: Kaatje, geboren op 9 mei 1926, en Philiip, geboren op 11 februari 1932.

Ergens in de zomer van 1942 werd Noach door de Duitsers gearresteerd op verdenking van een 'economische misdrijf'. Hij kwam - waarschijnlijk via Schoorl - in kamp Amersfoort terecht. Later, op 22 oktober 1942, kwam hij aan in Mauthausen en hij werd op 23 oktober 'op de vlucht neergeschoten'. Zo werd het in ieder geval verwoord in een brief die op 26 oktober door de Kommandatur Mauthausen aan zijn vrouw Coba werd verzonden. 

Coba heeft die brief niet meer kunnen lezen. Ze moest op 15 september 1942 met haar kinderen naar Westerbork vertrekken. Op 25 september werden ze op de trein naar Auschwitz gezet, waar ze op 28 september 1942 werden vermoord. 

Van het gezin Benninga hebben we relatief veel foto's en andere illustraties gevonden. We beginnen met een foto van Jacoba Benninga - van Dam

Hieronder de advertentie die in het Nieuwblad van het Noorden verscheen bij de verloving van Noach en Coba:

 

En de advertentie bij hun ondertrouw:

 

Bij de geboorte van hun dochter Kaatje:

Bij de geboorte van hun zoon Phillip:

En een foto van Phillip op de lagere school: 

Tenslotte een pagina van de Staatscourant van 27 juli 1950, met daarin tussen de vele andere namen ook de namen van Kaatje en Phillip Benninga...

 

 

 

 

Dit huis werd bewoond door Rebekka van Dam, geboren op 26 april 1870. Het huis staat aan de Torenweg en is tegenwoordig een samenvoeging van de nummers 35 en 37. Rebekka woonde op nummer 35 toen dit huis nog een twee onder één kap woning was. We zien op de foto dus háár kant van het huis.

Rebekka was hoedenmaakster en verkocht die hoeden in haar winkel op dit adres.

Ze moest op 12 november 1942 naar Westerbork, tegelijk met de kinderen van Benjamin Broekema, zijn vrouw Sara en zijn moeder Reina, en de kinderen van Sallie van der Hal en hun moeder Selma. Een groep van negen mensen. 

Net als de anderen werd Rebekka op 16 november 1942 op de trein naar Auschwitz gezet en daar op 19 november 1942 vermoord. 

 

Hieronder een van de advertenties die Rebekka van Dam plaatste in het Nieuwsblad van het Noorden

 

En hier een foto van het huis waar Rebekka woonde, Torenweg 35/37, gemaakt in de jaren vijftig van de vorige eeuw.

 

In dit huis, Oosterstraat 21, woonden Salomon van der Hal en zijn gezin. 

Vader Salomon Hartog, die Sallie werd genoemd, was slager. Hij werd geboren op 24 juli 1901 en was een neef van Benjamin Broekema, die bij hem om de hoek woonde. De slagerij bevond zich achter het huis. Sallie's oom Jesaja van der Hal, die ook slager was, woonde met zijn gezin en zijn broer Hartog aan de Torenweg, op nummer 4.

Op 10 juli 1942 moest Salomon naar Westerbork. Zijn hoogzwangere vrouw en hun twee oudste kinderen bleven nog in Warffum. Op 16 juli 1942 werd Sallie op de trein gezet naar Auschwitz, waar hij op 18 augustus 1942 werd vermoord. Drie dagen daarna werd in Warffum zijn jongste kind, Victor Salli geboren. 

Sallie was getrouwd met Selma van Dam, die op 27 juli 1908 geboren was. Ze kregen drie kinderen: Rosa Geertje, geboren op 10 maart 1934, Comprecht, geboren op 14 januari 1940 en Victor Salli, geboren op 15 augustus 1942.

Vier maanden na het vertrek van vader Sallie moest ook de rest van het gezin naar Westerbork. In mei 1943 overleed daar de toen negen maanden oude baby Victor Salli. Moeder Selma werd met Rosa en Comprecht op 13 juli 1943 op transport gezet naar Sobibor, waar ze op 16 juli 1943 werden vermoord. 

Hier de advertentie van de verloving van Sallie en Selma, verschenen in het Nieuwsblad van het Noorden. 

En hier de advertentie, ook in het Nieuwsblad van het Noorden, ter gelegenheid van de geboorte van dochter Roza Geertje.

Ook voor Comprecht werd een advertentie geplaatst:

Voor de jongste, Victor Salli, verscheen er geen advertentie bij de geboorte. We vonden echter wel een document waarin hij wordt genoemd. De kleine Victor ligt dan in het ziekenhuis in Assen en kan niet worden vervoerd. Dat moest hem vrijwaren van deportatie naar het Oosten...

Die vrijwaring heeft Victor niet kunnen redden: zijn moeder Selma heeft op 2 juni !943 in Westerbork aangifte gedaan van het overlijden van haar jongste kind.

Bijna iedere Warffumer weet waar het huis van Poere Broekema te vinden is. Poere was de bijnaam van Benjamin Heiman Broekema: slager, schrijver, dichter, muzikant, echtgenoot van Sara, vader van Reina Rachelina en Rachelina Rosa. Benjamin woonde met zijn gezin op nummer 7 in de Oosterstraat, nummer 5 van het huis - vroeger twee onder een kap - werd bewoond door zijn moeder Reina Broekema-van Dam.

Bijna iedere Warffumer weet ook dat Pauline Broekema – geen familie, wél dezelfde achternaam – een prachtig en aangrijpend boek schreef over de Joodse gemeenschap in Warffum, met Benjamin als hoofdpersoon: Benjamin, een verzwegen dood. Het boek is nog te koop. 

Benjamin Broekema werd op 12 augustus 1904 geboren. Op 10 juli 1942 moest hij vertrekken naar Westerbork, op 15 juli werd hij op transport gezet naar Auschwitz, waar hij op 17 augustus 1942 werd hij vermoord.

Benjamin's echtgenote, Sara Mina Broekema-van der Klei werd op 1 januari 1908 geboren. Het echtpaar Broekema kreeg twee dochters: Reina Rachelina, geboren op 27 april 1936, en Rachelina Rosa, geboren op 1 mei 1939.

Benjamins moeder Reina Broekema-van Dam, weduwe van Jozef Broekema, woonde naast het gezin op nummer 5. Ze was geboren op 29 november 1864.

Grootmoeder, moeder en kinderen werden op 12 november 1942 weggestuurd naar Westerbork, op 16 november op de trein gezet naar Auschwitz, en daar en op 19 november 1942 vermoord.

Hieronder een foto van Reina Broekema op de kleuterschool, waar ze - volgens het boek Benjamin - zo ontzettend graag naar toe wilde, en ook weer weg moest toen Joodse kinderen niet langer op openbare scholen mochten blijven. Reina zit op de derde rij van onder, helemaal rechts.

 

En hier het gezin Broekema:

 NB: Bovenstaande foto komt inderdaad voor in het project In Memoriam, maar werd gemaakt door Gerrit Kuilder, buurman van de familie Broekema, en door zijn dochter Gerry ter beschikking gesteld aan Pauline Broekema, auteur van het boek Benjamin, een verzwegen dood

 

De geboorteadvertentie van tweede dochter Rachelina Rosa:

En hier een foto van enkele geschriften van Benjamin: 

 

 Zie ook: Lezen...

 

 

Hieronder vindt u een plattegrond van Warffum, gemaakt in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Op de zwart gekleurde adressen hebben ooit Joodse gezinnen of personen gewoond. 

Bij de volgende adressen worden in totaal 23 struikelstenen geplaatst: Oosterstraat 21, voor Sally van der Hal en zijn gezin, Oosterstraat 7 voor Benjamin Broekema en zijn gezin, Oosterstraat 5, voor Reina Broekema - van Dam, de moeder van Benjamin, Torenweg 35 voor Rebekka van Dam, Torenweg 13a voor Noach Benninga en zijn gezin, Torenweg 4 voor Jesaija van der Hal en zijn gezin en voor zijn broer Hartog van der Hal, Noorderkerkpad 9 voor het echtpaar Levie en Froukje van der Hal - Bloemendal, hoek Oosterstraat/Oostervalge voor Elias Maurits van der Zijl.

De stenen bij Torenweg 4 en Noorderkerkpad 19 zijn geplaatst op 1 oktober 2019. 

In een later stadium worden struikelstenen aangevraagd voor de personen die genoemd worden op de rechter gedenksteen op de begraafplaats van Warffum. Zie: Gedenkstenen op de begraafplaats 

  

De plattegrond is afkomstig uit het boek De Joodse Gemeenschappen in Noordwest-Groningen, geschreven door C.A. van der Berg en in september 2000 uitgegeven door de Mr. J.H. de Vey Mesdagh Stichting.

Op het adres Pastorieweg 30 bevond zich van ca 1856 tot ca 1910 een huissynagoge, op de kaart te vinden bij nummer 6.

Vanaf ca 1910 tot ca 1920 werd als synagoge gebruikt een kamer in het achterhuis van Oosterstraat 38, gehuurd van Johannes Kuijper, op de kaart te vinden bij nummer 26.  

Van ca 1920 tot ca 1929 werd voor dit doel een kamer gehuurd van Mattheus Bank op het adres Torenweg 8, op de kaart te vinden bij nummer 8. 

 

 

Subcategorieën